H Θρησκεία ως κοινωνική Ουτοπία.

Πηγή: Μετά την κρίση


Η θρησκεία ως κοινωνική ουτοπία: Η εναλλακτική λύση του Ιησού

του Γιάκομπ Άουγκστάϊν

© SPIEGEL ONLINE 2013

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς Χριστιανός για να μάθει να εκτιμά την σημασία της Ανάστασης. Η Ανάσταση είναι η νίκη της ουτοπικής σκέψης. Και μάλιστα εδώ, στον δικό μας κόσμο. ¨Οχι σε κάποια νεφελοκοκκυγία. Είναι ο θρίαμβος της ουτοπίας επί της απελπισίας του θανάτου. Ο θάνατος έρχεται όπως ένας καπιταλιστής του χρηματο-πιστωτικού συστήματος και λέει "There Is No Alternative" ("δεν υπάρχει εναλλακτική λύση"). Και μετά, η Ανάσταση του Χριστού τον διαψεύδει.

Τον Σεπτέμβριο του 2012, φωτογραφήθηκε ένας νέος άνθρωπος τη στιγμή που έφευγε απο ένα κατάστημα στο Μόναχο. Το πρόσωπό του είναι γελαστό. Και τα δυό του χέρια υψώνονται ψηλά, προς τον ουρανό. Στο ένα χέρι κρατά ένα μικρό άσπρο κουτί. Πίσω του, αριστερά και δεξιά στέκονται δυο μεγαλόσωμοι άνδρες, ντυμένοι με μπουφάν που μοιάζουν με ένστολων, κι αυτοί χαμογελαστοί. Ο Ραλφ M., 21 ετών, είχε αγορασει το πρώτο i-phone στην πόλη του Μονάχου. "Απλά, είναι λατρεία, μόδα, ν' αγοράζεις ένα i-phone", δήλωσε σε μιαν εφημερίδα, η οποία έγραφε επίσης, ότι το προσωπικό του καταστήματος πανηγύρισε το γεγονός με ρυθμικό χειροκρότημα.

O Βάλτερ Μπένγιαμιν θα το καταλάβαινε. Είχε χαρακτηρίσει τον καπιταλισμό "καθαρή λατρευτική θρησκεία, ίσως την πιό ακραία που υπήρξε σε όλη την ιστορία". Κανένα δόγμα, καμμιά θεολογία, μόνον λατρεία. Στο πρόσωπο του νεαρού θαυμαστή της Apple από το Μόναχο μπορούσες να διακρίνεις μιαν εσωτερική κατάσταση, που δεν είναι και τόσο εύκολο να παραχθεί: Ευτυχία, ανάταση. Τι γίνεται όμως, όταν ο καπιταλισμός δεν μπορεί πιά να εκπληρώσει αυτά που υπόσχεται, όπως συμβαίνει στην Ισπανία ή στην Ελλάδα; Τότε χάνεται το γέλιο από τα πρόσωπα των ανθρώπων και έρχονται να τους υπενθυμίσουν με τη βοήθεια του αστυνομικού γκλόμπ, ότι τα συμφέροντα των χρηματοπιστωτικών αγορών είναι και δικά τους συμφέροντα.

Καπιταλισμός και δημοκρατία δεν είναι αλληλένδετα
Οι "πραγματιστές" με τη δική τους λογική των αγορών, έχουν οδηγήσει τον κόσμο στο χείλος της κατάρρευσης. Στην πραγματικότητα, το συνεπές επακόλουθο θα ήταν, η λογική αυτή να απορριφθεί. Αντί να συμβεί αυτό, η συνταγή των πολιτικών μας είναι: Χρειαζόμαστε πιό πολλή από αυτήν τη λογική. Η δημοκρατία πρέπει να γίνει ακόμη πιό ολοκληρωμένα "συμβατή με την αγορά", μέχρι που φθάνουμε στο πολιτικό παράδοξο, να φοβόμαστε τα αποτελέσματα των δημοκρατικών κοινοβουλευτικών εκλογών, γιατί μπορεί να μην αρέσουν στις αγορές. Καπιταλισμός και δημοκρατία δεν είναι διόλου αλληλένδετα, όπως ήθελαν να μας πείσουν οι Αγγλοσάξωνες Φιλελεύθεροι. Μερικές φορές τυχαία συνυπάρχουν ταυτόχρονα, το ένα δίπλα στο άλλο. Με την κρίση έγινε σαφές ότι το κεφαλαιοκρατικό σύστημα και ο νεοφιλευθερισμός δεν μας επιφυλάσσουν καμμίαν ελπίδα. Είναι δυστοπικές ιδεολογίες. Στην κοσμική και μη θεοκρατούμενη εποχή, το καθήκον της πολιτικής θα ήταν να τις αντιμετωπίσει με την δύναμη της ουτοπίας. Αλλά η πολιτική αποτυγχάνει. Στην κρίση, η Άνγκελα Μέρκελ επέδειξε τρομακτικό έλλειμμα πολιτικής φαντασίας.

Οι συντηρητικοί μισούν τις ουτοπίες. Τις βρίσκουν ενοχλητικές. Τι ανακούφιση φανέρωναν εκείνα τα λόγια, που ακούστηκαν το 1991 από τον κατεξοχήν συντηρητικό διανοούμενο Γιόαχιμ Φέστ, όταν έγραψε: "Θρυμματισμένα είναι όλα τα έξυπνα όνειρα για το μέλλον της ανθρωπότητας, που μετέτρεψαν τον κόσμο σε τεράστιο σφαγείο. Πέρα από τους φαινομενικούς λόγους, η ταραχή των χρόνων που πέρασαν, ήταν προπάντων μια εξέγερση εναντίον της τυραννίας των ιδεών, και η απελευθέρωση που τελικά ήρθε, είναι μιά απελευθέρωση προς την πραγματικότητα". Τότε ακριβώς είχε μόλις καταρρεύσει η Ανατολή και μαζί της η "νοοτροπία της οριοθέτησης" (Όσκαρ Νέγκτ), μπροστά στην οποία η Δύση είχε διαρκώς καθήκον να δικαιολογείται, να επιβεβαιώνεται. Άκουγες τους συντηρητικούς να παίρνουν μια βαθειά ανάσα: Επιτέλους, δεν υπήρχει πια λόγος να συγκρούονται με την ιδέα ενός άλλου κόσμου! Επιτέλους ησυχία!

Ο Χριστιανισμός είναι η θρησκεία των καταπιεσμένων.

Όμως αυτό είναι λάθος! Γιατί τα "έξυπνα όνειρα" είναι γραμμένα μέσα μας. Ακόμη και άν δεν υπήρχε πιά καμμιά κοινωνική ουτοπία, πάντα θα είναι η Βίβλος το εγχειρίδιό της. Ο Χριστιανικός πολιτισμός, στην ουσία του είναι ένας ουτοπικός πολιτισμός. Στο φόντο του Χριστιανισμού ακούγεται πάντοτε o μουρμουριστός ήχος της διαμαρτυρίας. Μ' αυτή την όμορφη λέξη (στη Γερμανική γλώσσα Murren) περιέγραψε ο Λούθηρος την έκφραση της παθιασμένης λαχτάρας για έναν καλύτερο κόσμο. Ο προφήτης Αμώς εξεγείρεται, "γιατί πουλούν τους δίκαιους για χρήματα και τους φτωχούς για ένα ζευγάρι παπούτσια". Και ο άλλος, ο Ησαίας, προφητεύει: "Θα έλθει το τέλος των τυράννων και των αλαζόνων, θα χαθούν όλοι εκείνοι, που δουλειά τους είναι να προκαλούν καταστροφές".

Ο Χριστιανισμός είναι η θρησκεία των καταπιεσμένων. Και δεν πρέπει να ξεχνά κανείς, ότι ο ο ίδιος Ιησούς ήταν ο πρώτος "Κομμουνάρος", καθώς μας λένε οι "Πράξεις των Αποστόλων": "Το πλήθος των πιστών ήταν μια καρδιά και μιά ψυχή. Κανένας δεν μιλούσε για τα δικά του αγαθά, αλλά τα πάντα ήταν κοινά μεταξύ τους".

Αυτό είναι ακόμη ζωντανό και μπορεί να ξαναβγαίνει στην επιφάνεια ανά πάσα στιγμή. Όταν ο νέος Πάπας επιλέγει και επιβάλλει ως όνομά του το όνομα του Αγίου Φραγκίσκου της Ασσίζης - δηλαδή το όνομα ενός ανθρώπου που μοίρασε τα υπάρχοντά του στους φτωχούς, τότε, στην εποχή της απάνθρωπης απληστίας του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, όλος ο κόσμος καταλαβαίνει το μήνυμα. ¨Οσο διεφθαρμένη και άν είναι η εκκλησία, κανένας παπάς δεν γίνεται να είναι τόσο πολύ σάπιος, ώστε αυτό το μήνυμα να σκεπάζεται και να χάνεται. Το γεγονός μας υπενθυμίζει επίσης το εξής: Πώς άραγε θ' αντιμετωπίζαμε εμείς, οι σημερινοί, έναν άνθρωπο που μιλά με τα ζώα; Σίγουρα οι γιατροί θα 'βρισκαν μια λύση: Τρείς βδομάδες εγκλεισμό και 25 mg Zyprexa ημερησίως - και μετά, τέρμα όλη η αγιοσύνη.

Ο Έρνστ Μπλόχ, στο βιβλίο του "Η αρχή της ελπίδας" (Prinzip Hoffnung), έγραψε μια διάσημη φράση: "Ο άνθρωπος ζεί ακόμη στην προϊστορία, όλα και το κάθε τί βρίσκονται ακόμη σε χρόνο πρίν την δημιουργία του κόσμου ως δίκαιου κόσμου. Η αληθινή Γένεση δεν βρίσκεται στην αρχή αλλά στο τέλος, και θ' αρχίσει για πρώτη φορά τότε, όταν η κοινωνία και η ύπαρξη (Dasein) γίνουν ριζοσπαστικά, δηλαδή όταν καταπιαστούν με τη ρίζα".

Μόνον το ριζοσπαστικό είναι ρεαλιστικό.

O Jakob Augstein αρθρογραφεί στο περιοδικό "Spiegel" και στις Γερμανικές εφημερίδες "Süddeutsche Zeitung" και "Zeit". Εκδίδει την εβδομαδιαία εφημερίδα"Der Freitag" ("Παρασκευή"). Η "Παρακευή" είναι έντυπο κριτικής δημοσιογραφίας για την πολιτική, τον πολιτισμό και την κοινωνία. Πειραματίζεται με νέες μορφές συμμετοχής των αναγνωστών και με τον συνδυασμό του έντυπου με τον διαδικτυακό Τύπο. Η σελιδοποίηση και η αισθητική της "Παρασκευής" βραβεύθηκε πολλές φορές, μεταξύ των άλλων από το Art Directors Club, το Lead Awards, το European Newspaper Award και την Society for News Design.

Το άρθρο "Die Jesus-Alternative" δημοσιεύθηκε στον "Spiegel", 01.04.2013


Ελληνική μετάφραση του γραπτού "Ο καπιταλισμός ως θρησκεία" του Walter Benjamin υπάρχει στο περιοδικό "Πανοπτικόν", τεύχος 7 ( (Ιανουάριος 2005), απ' όπου αναδημοσιεύθηκε στο ιστολόγιο Radical Desire: Walter Benjamin, "Ο Καπιταλισμός ως Θρησκεία" (απόσπασμα)

Σχολιασμός του γραπτού του Benjamin από τον Giorgio Agamben στο βιβλίο του "Βεβηλώσεις", δημοσιευμένος στο ιστολόγιο "Πέρα απο το άτομο": Giorgio Agamben - Ο καπιταλισμός ως θρησκεία.

Ευρωσκεπτικισμός: Φυσικό ή Γνωμικό Θέλημα;

 

 

Το τελευταίο διάστημα εδραιώνεται στο δημόσιο χώρο μια γενικευμένη δυσανεξία η οποία ονομάζεται ευρωσκεπτικισμός. Ο ευρωσκεπτικισμός είναι οριζόντιος αφορά όλους τους χώρους του συμβατικού άξονα "δεξιά-αριστερά". Θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως ευρωσκεπτικισμό τη βασική ιδέα ότι οι υφιστάμενοι ευρωπαϊκοί  θεσμοί και διαδικασίες δεν επιδέχονται βελτιώσεων ή νέων ρυθμίσεων , επομένως η διέξοδος ευρίσκεται σε μια διαδικασία ρήξης και ανατροπής.

Το ρεύμα   συγκροτεί άλλοτε μια γενική  αντίρρηση άλλοτε ένα εναλλακτικό σχέδιο  . Η διαφορά είναι  ότι οι  αντιρρήσεις  τελικά έχουν αξία μόνο αν απευθύνονται σε κάποιον τόσο ισχυρό ώστε να μπορεί να τις εξουδετερώσει μέσω μιας μερικής υιοθεσίας τους , ενώ οι αντίπαλες προτάσεις οδηγούν σε μια μετωπική πόλωση η οποία λύεται ως παίγνιο μηδενικού αθροίσματος.
Σκέπτομαι  ότι ο ελληνικός ευρωσκεπτικισμός μπορεί να γίνει κατανοητός με τη χρήση του σχήματος "φυσικού -γνωμικού " θελήματος το οποίο προέρχεται από την Πατερική Θεολογία. Ας δούμε την τεκμηρίωση
Πολιτική Θεολογία

Σύμφωνα με το C.Schmitt η έννοια της πολιτικής θεολογίας συνίσταται στη θέση ότι οι σύγχρονες έννοιες της πολιτικής προέρχονται από τη θεολογία. Έτσι η έννοια της κυριαρχίας παραπέμπει στην θεολογία του Θεού, η επανάσταση στη θεολογία του θαύματος, κλπ, κλπ.Η πολιτική θεολογία είναι κριτική , αποδομητική προς την υποτιθέμενη αυτάρκεια  των εννοιών και κατηγοριών της πολιτικής .Δεν είναι συνηγορία ή επαναθεμελίωση μιας καλυμμένης θεοκρατίας ή μια αμφισβήτηση του κοσμικού φιλελεύθερου χαρακτήρα των σύγχρονων δημοκρατιών. Η πολιτική θεολογία είναι φιλοσοφική διερεύνηση του σύγχρονου πολιτικού φαινομένου  στο ανώτερο επίπεδο αφαίρεσης της πολιτικής δηλαδή στο επίπεδο συγκρότησης των ιδεών και κατηγοριών της. Η πολιτική θεολογία δεν είναι βεμπεριανού τύπου κατανόηση της δυναμικής του θρησκευτικού φαινομένου, ως ιδεολογικού παράγοντα. πχ στην γενεαλογία της πολιτικής θεολογίας ανήκει το έργο του G.Agamben ενώ το έργο του Σ.Ράμφου είναι μάλλον βεμπεριανό.
Η πατερική θεολογία του θελήματος.

Η πατερική θεολογία έχει ένα πλούσιο υλικό σχετικά με το θέλημα οποία προφανώς αφορά πρόσωπα και όχι συλλογικότητες. Θεμελιώνεται ένα εννοιολογικό σχήμα στο οποίο υπάρχει αφ'ενός η έννοια του φυσικού θελήματος (πχ. ας πούμε η πρωτογενής αίσθηση της όρεξης) και στο άλλο άκρο η έννοια του γνωμικού θελήματος (Π.χ. ας πούμε η επεξεργασμένη θέληση να κάνω  κάτι για κορέσω την πείνα) Στο σχήμα αυτό,  το φυσικό θέλημα συνδέεται με αυτό που η θεολόγοι οριοθετούν ως ουσία και το γνωμικό με αυτό που αποκαλείται υπόσταση. Επομένως, το φυσικό θέλημα είναι γενικό , αφορά το "είδος" ενώ το γνωμικό είναι ατομικό. Στο Μάξιμο Ομολογητή αναπτύσσεται ένα πιο σύνθετο σχήμα με τέσσερα  όρια:Θέληση - Βούληση-Γνώμη-Προαίρεση .Στο σχήμα αυτό η η προαίρεση είναι ένα μείγμα όρεξης, βούλησης, κρίσης.Στην πατρική θεολογία λοιπόν υπάρχει μια τυποποίηση του θελήματος από το γενικό της ουσίας , στο ατομικό, επεξεργασμένο της υπόστασης.

Μια μεταφορά

Ας υιοθετήσουμε τη μέθοδο της πολιτικής θεολογίας, δηλαδή την κατανόηση της μορφής με την οποία διαπραγματευόμαστε τις έννοιες της πολιτικής θεωρίας και την αναγωγή τους σε θεμελιακά σχήματα της θεολογίας. Ας αυθαιρετήσουμε, ας διαχειριστούμε  τα ταξινομικά σχήματα της πατερικής θεολογίας για το θέλημα , ως εάν να αφορούν συλλογικότητες , κοινωνίες και όχι πρόσωπα.

Φυσικός και  γνωμικός  ευρωσκεπτικισμός.

Σήμερα  ο  ευρωπαϊσμός είναι μια καθεστωτική κατάσταση . Η ιδεολογική οικονομική θεσμική πλοκή της Ελληνικής Κοινωνίας με το Ευρωπαϊκό γίγνεσθαι  είναι  τόσο πυκνή έως  αδιαφανής πλέον. Ο ευρωπαϊσμός ως ιδεολογία και οικονομία είναι καθεστώς , είναι μια "φυσική" κατάσταση .Με μια θεολογική μεταφορά είναι η ουσία. Ταυτόχρονα καθώς υιοθετείται από τους πολίτες και ορίζει τις πράξεις τους, είναι γνωμικός, με τη θεολογική έννοια, δηλαδή αφορά το φυσικό καθώς αυτό υποστασιοποιείται στα πρόσωπα ως μείγμα φυσικού, κρίσης και προαίρεσης. Η θεολογία του ευρωπαισμού (Συγκυβέρνηση, ηγεσία Σύριζα) είναι πλήρης.

Ο ευρωσκεπτικισμός αντιθέτως έχει διάφορες μορφές οι οποίες είναι πολύ διαφορετικές .Ο ευρωσκεπτικισμός των ΚΚΕ , Ανταρσυα, Ορθοδόξων Ελλήνων είναι θεολογικά άρτιος.Διακινεί ένα όραμα ιδανικής άλλης Ευρώπης η οποία αρμονικά θα εκφράσει τα ιδανικά  του όλου κα των μερών , της ουσίας της  και τών πολλαπλών  υποστάσεων .Ο τεχικό- οικονομικός ευρωσκεπτικισμός των Λαπαβίτσα, Αλαβάνου, Λαφαζάνη,Καζάκη, Κατσανέβα , όμως, έχει μια άλλη θεολογική προσέγγιση.Προβάλει μια άλλη ουσία της Ευρωπαϊκής δομής χωρίς να μπορεί να περιγράψει το θεολογικό σχήμα υποστασιοποίησης της στα πρόσωπα- πολίτες. Περιγράφει ένα αντίστροφο μηχανικό σχήμα, όπου η αγωνιώδης βάναυση πραγματικότητα των προσώπων, οδηγεί σε μια ορθολογιστική κριτική της ευρωπαϊκής ουσίας, η οποία πλέον δεν εννοείται ως προϋπάρχουσα ουσία αλλά ως σώρευση , ως κατασκευή αποτελούμενη από  ένα άθροισμα γνωμικών θελημάτων. Προβάλει ένα γνωμικό υποστασιακό θέλημα , χωρίς τη έδραση του στο γενικό φυσικό θέλημα της ευρωπαϊκής ουσίας.

 Και λοιπόν;

 Αν υποθέσουμε ότι στην ελληνική κοιωνία δεν επικρατεί η ορθοδοξία μόνο ως επικρατούσα θρησκεία, αλλά ως πολιτική θεολογία , ως μορφή των πολιτικών εννοιών με βάση τις οποίες διεξάγεται η ιδεολογική σύγκρουση τότε ο ευρωσκεπτικισμός των Κκε, Ανταρσυα, Ορθοδόξων Ελλήνων έχει μέλλον. Αν τα σχήματα κριθούν στη θεολογική τους επάρκεια, τότε ο τεχνικο οικονομικος  ευρωσκεπτικισμός  συνιστά αίρεση , αποτελεί μια ριζική αμφισβήτηση της ορθόδοξης θεολογίας .Η αίρεση είναι απέναντι προς τους τυπικούς ευρωπαϊστές αλλά και προς τις άρτιες θεολογίες των άλλων ευρωσκεπτικιστών .Με την έννοια αυτή, η πιο ενδιαφέρουσα  θεολογική διαμάχη πιθανόν να γίνει στο συνέδριο του Σύριζα.Αν και το περιεχόμενο των επιχειρημάτων θα είναι τεχνικό-οικονομικό , η μορφή των βαθύτερων επίδικων θα πάρει το σχήμα  ενός διαλόγου  πατερικής θεολογίας: υπάρχει ευρωπαϊκό γνωμικό θέλημα πριν  από ένα φυσικό ευρωπαϊκό θέλημα και την ουσία του;

 

Πηγές
1.-Συνεκτική παρουσίαση του θεολογικού υποστρώματος του Ευρωσκεπτισμού των Ελλήνων Ορθοδόξων (Blog Αμεθυστος)

2.-Για την κατανόηση των εννοιών του φυσικού και γνωμικού θελήματος εδώ και εδώ

3.-Από το Youtube σειρά μαθημάτων πολιτικής και οικονομικής θεολογίας του G.Agamben  εδώ . Στην αλληλουχία εμφανίζονται 4 διαφορετικά μαθήματα.

 

 

Roland Boer:Lenin Religion and Theology

O Roland Boer είναι ίσως ο πιο δραστήριος παγκοσμίως στην διερεύνιση των σχέσεων Αριστεράς και Θεολογίας.Διατηρεί το blog Stalins Moustache και ένα πλήθος σχετικών βιβλίων

Μόλις δημοσίευσε το εξώφυλλο του προσεχούς βιβλίου του.